ڇڇانگي سنڌ جي شاندار وادي آصف رضا موريو پاڪستان ۾ ڪوههِ سليمان جو کيرٿر جابلو سلسلو گهڻو تڻو سنڌ جي ٽن ضلعن قمبر، دادو ۽ ڄامشورو جي سرحدن منجهان گذري ٿو. هي سلسلو وچ اوڀر بلوچستان ۾ واقع مولا ندي کان هلندي ڪيپ مونزي وٽان ٿيندي عربي سمنڊ تائين هليو وڃي ٿو جيڪو سنڌ ۽ بلوچستان واري ٻنهي صوبن وچ ۾ هڪ قدرتي سرحد جيان بيٺل آهي. قمبر جي اتر ۾ واقع کيرٿر جو حصو قدرت جي بيش بها خزانن، آثارِ قديمه جي آثارن ۽ زميني آميرائپ سان مالال آهي جتي تيل گيس جهڙي دولتن جا پڻ تمام گهڻا خزانا موجود آهن.
Posts
آمري هزارين سال آڳاٽي تهذيب آصف رضا موريو آمري شهر جا تباهه ٿيل آثار ڪراچي کان ۲۸۲ ڪلوميٽر پري، ڪوٽري کان ۱۰۸ ڪلوميٽر اتر ۾، دادو شهر کان ڏکڻ ۾ ۷۲ ڪلوميٽر، سيوهڻ شهر کان ۱۸ ميل هيٺ ۽ مهراڻ ندي جي ساڄي طرف موجود نئون ڳوٺ جي ويجھو، سنڌ جي زراعتي پٽي تي تقريباً ۲۰ ايڪڙ ايراضي ۾ پکڙيل مٽي جي ننڍن وڏن ٽڪرين جي صورت ۾ موجود آهن. انهن ۾ سڀ کان بلند يا مٿاهين واري دڙي جي ڊيگهه ۱۹۷۰ ع ڌاري تقريباً چاليهه فوٽ ماپي ويئي هئي جيڪا هاڻي يقيناً ڪجهه فٽ گھٽ ٿي ويئي هوندي.
مڪلي تاريخي پسمنظر حافظ عبدالستار ڪوريجو دهشلا اپاکيان (حصو) ڏهين صدي عيسوي يا ان کان به گهڻو اڳ هڪ تاريخي ڪتاب هندواڻي ٻولي (سنڌي سنسڪرت) تان عربي ٻوليءَ ڪوفي لپيءَ ۾ ترجمو ڪيو ويو هو. ترجمو ڪندڙ ابو صالح بن شعيب بن جامي آهي، جنھن سنڌي سنسڪرت تان ترجمي جي تاريخ ڪانه ڄاڻائي آهي ۱۰۲۶ ع ۾ ابوالحسن علي بن محمد الجبلتيء، جيڪو جرجان ۾ ڪنھن پستڪاله (لائبريري) جو سنڀاليندڙ هو، تنھن ديلماتي Dilmati سپھ باد لاء نسخ (فارسي) ۾ ترجمو ڪيو هو. ان تان ئي هڪ ٻئي ليکڪ، جنھن جي نالي جي ڄاڻ ڪانهي، تنھن بعد جي فارسي نستعليق ۾ “مجمل التواريخ” نالي سان ترجمو ۱۱۲۶ ع ۾ ڪيو. هتي ان پوئين ڪتاب سان ئي واسطو آهي، جنھن جي اول اول ڄاڻ شري ايم ريناڊ M. Reynaud ڏني، جنھن ان ڪتاب جا ڪي ٽڪرا ڪڍي فرينچ ۾ ڪتابي صورت ۾ ڇپائي پڌرا ڪيا. جنھن تي ٻن ٽن ودوانن ليک به لکيا هئا. هيءَ اٽڪل ۱۸۵۰ ع ۽ ان کان ٿورو اڳ جي ڳالهه آهي. ويجهڙائي ۾ (جون ۱۹۴۱ ع ڌاري ريناڊ جي فرينچ تان ڊيڪن ڪاليج (پونا) جي شري هرش، انگريزيءَ ۾ ترجمو ڪري ڇپيو هو.
جوھي جاني آ تون جوهي عاجز جمالي جوهي مون لاءِ شهر جانان ته ناهي پر محبوبا جهڙو اُهو شهر آهي، جنهن جي جهوليءَ ۾ مون جڏهن پنهنجو مٿو رکيو ته منهنجي دماغ ۾ شعور جي لاٽ ٻَري. جوهيءَ کان وڇڙي ورهيه گذري ويا. ڪڏهن ڪڏهن ايئن محسوس ٿيندو آهي ته اسين هڪ ٻئي کان ڄڻ رُٺل هجون يا هڪ ٻئي کي پرچائڻ جو اوسيئڙو ڪندا هجون. جوهي ۾ سنڌ جا ڪيترا ئي وڏا ماڻهو رهندا آهن پر اهو ڪڏهن اسين جوهي ۾ رهي سوچيو ئي ناهي. جوهيءَ مان جيتوڻيڪ گذيل ويهارو سالن دوران ڪيترا ئي املهه موتي وڇڙي ويا پر هن شهر ۾ رهندڙ ڪردارن سماج منجهه هاڪاري ڪردار ادا ڪرڻ لاءِ پنهنجو رت ۽ ست ڏنو. دل ته چوي ٿي ته جوهيءَ تي هڪ اهڙو ناول لکجي جنهن ۾ پورو ڪاڇو هُجي. پوري تحقيق هُجي. محبتون هجن، انقلاب هجي، خواب هُجن ۽ انهن جون ساڀيائون هُجن. ڪڏهن ڪڏهن ته مان اهو به سوچيندو آهيان ته جوهيءَ تي هڪ اهڙي فلم ٺاهڻ گهرجي جيڪا “هالي ووڊ” کان سڄي دنيا تائين ڦهلجي. اهڙي فلم جنهن ۾ جوهيءَ ۾ پلجي وڏو ٿيندڙ هڪ مشهور ڪردار هڪ وڏي جهنگ ۾ وڃائجي وڃي ٿو ۽ سندس سڄي حياتي “ڳوليان ڳوليان مَ لهان” جهڙي صورتحال ۾ گذري وئي هُجي.
بڪيرا شريف خادم سبحان ڏاڏاھي هن ڌرتيءَ تي انسان ذات جي اچي آباد ٿيڻ جِي تاريخ حضرت آدمؑ ۽ امان حوا جن جي هتي قدم رکڻ کان پوءِ شروع ٿي. حضرت آدمؑ ۽ امان حواؑ ملي هن زمين تي زندگي جي ابتدا ڪئي ۽ اها ئي هن ڌرتيءَ تي انسان ذات جي ابتدا هئي. جيئن جيئن وقت گذرندو ويو تيئن تيئن فردن ۾ اضافو ٿيندو ويو جيڪو اضافو هڪ کان وڌيڪَ ڪٽنبن جو باعث بنيو ۽ اهي ڪنٽبَ جهنگلن پهاڙن ۽ غارن ۾ زندگي بسر ڪرڻ لڳا جيئن ئي زندگي جو قافلو اڳتي هليو تيئن انسانن کي هڪٻئي جي ضرورت محسوس ٿيڻ لڳي ته جيئن هو خطرناڪ جهنگلي جانورن ۽ ٻين قدرتي آفتن کي گڏجي منهن ڏئي سگهن.
ڇَڇَ جتي راجا ڏاهر کان جند ۽ سنڌ کسي وئي! نواز ڪنڀر راجا ڏاھر جي مدفن جي حوالي سان مختلف روايتون ملن ٿيون، جن مان ھڪ سينه در سينه ھلندڙ روايت ھي به آھي ته راجا ڏاھر ۽ محمد بن قاسم وچ ۾آخري معرڪو “ڇڇ” جي علائقي ۾ ٿيو ھو ۽ کيس ڄام صاحب جي ڀرپاسي ۾ ئي ڪٿي مٽي ماءُ حوالي ڪيو ويو ھو. جنھن لاءِ اھي به روايتون ملن ٿيون ته کيس ڄام ڏاتار کان ڏيڍ ڪلوميٽر کن اولھ طرف واقع ڳوٺ خان محمد گھوٽاڻو لڳ “ڏھر جي قبرستان” ۾ دفن ڪيو ويو ھو، جيڪو اڄ به موجود آھي ۽ “ڏھر” جي نالي سان سڏبو آھي. ھن قبرستان ۾ موجود قبرن مان ھڪ قبر راجا ڏاھر جي به چئي وڃي ٿي! راجا ڏاھر جي مدفن جي حوالي سان ھڪ روايت اھا به موجود آھي ته کيس “واسڻي ڀٽ” تي دفن ڪيو ويو ھو، جيڪا ڄام صاحب کان اولھ طرف ۶۸ موري لڳ ڏھاڪو کن ڪلوميٽرن تي موجود آھي. ھتي اھو به مشھور آھي ته انھي ڀٽ تي ھندوستاني حڪومتن جا جاسوس ۲۰۰ سالن تائين، راجا ڏاھر جو لاش تلاش ڪندا رھيا پر کين ناڪامي نصيب ٿي. اُھي جاسوس ھتي سون ۽ ڌن ڳوليندڙن جو روپ اختيار ڪري ايندا ھئا ۽ مقامي ماڻھن ۾ افواهه پکيڙيندا ھئا ته ھِن ڀِٽ تي ديو، جن ۽ واسينگ نانگ وغيره آھن، جن کي ھو پڙھ...
شڪارپور قديم تاريخي عمارتن جي درد ڪهاڻي ذوالفقار راڄپر شڪارپور جي قديم تاريخي عمارتن جي طويل درد ڪهاڻين جا قصا به چوڪنڊي، مڪلي جي قبرستان، حيدرآباد جي هيرا آباد ۽ گاڏي کاتي جي باقي بچيل ناياب قديم عمارتن، پڪي قلعي، لاڙڪاڻي جي قديم تاريخي سرڪاري ۽ نجي عمارتن جي قتل عام وارين آهن، دانهن جهڙا آهن. ڪراچي جي ملير مندر ۽ ڪياماڙي جي مندرن سان ٿيل زيادتين جي ڪيهن، شو مارڪيٽ، برنس روڊ، بندر روڊ، کارا در، ميٺا در، فريئر هال وغيره سميت ڪراچي جي هزارين تاريخي عمارتن، ٺٽي، خيرپور، سکر، روهڙي، گهوٽڪي، ڏهرڪي، جيڪب آباد، تنگواڻي، ڪنڌڪوٽ، ڏوڪري، باڊهه، راڌڻ، سيتا، ميهڙ، خيرپور ناٿن شاهه، ڳيريلو، نئون ديرو، رتوديرو، ڊکڻ، باگڙجي، رڪ اسٽيشن، سيوهڻ، مانجهند ڀريا شهر سميت سنڌ جي هر شهر ۽ هر ننڍي وڏي واهڻ ۾ قديم تاريخي عمارتن سان انهن شهرن ۾ رهندڙ مقامي ۽ ٻاهران آيلن ۽ وقت به وقت آيل سرڪار ۽ سرڪاري ادارن جيڪي ويل وهايا ۽ انهن مٿان تشدد ۽ زيادتيون ڪري انهن جو خون وهايو آهي، ان قتل عام ۽ زخمي حالت ۾ انهن سهڻين، سيبتين عمارتن جي چهرن مٿان جيڪي تيزاب هارڻ جهڙا قهر ڪيا آهن، انهن جي زخمن مان ...
ٽنڊو محمد خان نورالنساءِ پٺاڻ سونهاري سنڌ کي ڀريو ڀاڳيو، مالدار ۽ سکيو ستابو رکڻ وارو سنڌو درياءَ ئي آهي جنهن کي “درياءَ شاهه” به چون، جو سموري سنڌو ماٿريءَ جي تاريخ ۽ تهذيب جو صدين کان امين آهي. سنڌوءَ جي وهڪرن، واهن، ڦاٽن، ڍنڍن ۽ ڍورن جي ڪنارن ۽ ڪپن تي ڪيترا ئي شهر آباد يا ويران آهن. انهن ئي وهڪرن ۽ ڦاٽن مان هاڪڙو، ريڻي ندي ۽ گوني ڦاٽ، سنڌو درياءَ جي ويجهڙائي واري تاريخ يعني سومرا سلطان، ارغون، ترخان، ڪلهوڙا ۽ ٽالپر اميرن حاڪمن جي تاريخ جا مشهور ماڳ ۽ ٽاڻا آهن.
ماڻڪ تارو غلام مصطفيٰ سولنگي ”حقيقت اها اهي ته هي ماڳ سڀني سنڌ واسين جي هڪ گڏيل ميراث آهي. ضرورت ان ڳالهه جي آهي ته هن هنڌ جي مڪمل کوٽائي ڪرائي وڃي ته جيئن سنڌ جي تاريخ ۾ هڪ نئين ۽ مکيه باب جو واڌارو ٿي پوي. اسان جي خواهش آهي ته هن ماڳ کي بچاءَ جون ڀرپور ڪوششون ڪيون وڃن ته جيئن هيءَ امانت، باسلامت ايندڙ نسل کي سونپي سگهون.“
ماڙي حاجن شاهه سنڌ جو وساريل ماڳ غلام مصطفيٰ سولنگي ماڙي حاجن شاهه هڪ ڳوٺ ئي نه پر هڪ داستان پڻ آهي، اهو داستان، جنهن سان سنڌ جي شاندار ماضيءَ جي تاريخ جا ڪيترائي تهذيبي، ثقافتي، معاشي، علمي ۽ ادبي باب وابسته آهن، هر هڪ باب جو هر هڪ ورق ور ور اٿلائي پڙهڻ جهڙو ۽ فخر لائق آهي.
لوھم جو دڙو سنڌ جو قديم ماڳ محمد عرس ”اظهر“ سولنگي سنڌ علم ادب، تهذيب ثقافت تاريخ ۽ جاگرافيائي لحاظ کان مالا مال آهي، هن ۾ ڪيترائي ڪوٽ قلعا، ماڳ مڪان، جبل، ڍنڍو ڍورا، ڀڙا، دڙا، پراڻا شهر موجود هئا، جيڪي وسندڙ، آباد ۽ سرسبز هئا. پر افسوس جو اهي وقت جي ستم ظريفي سبب تباهه و برباد ٿي چڪا آهن ۽ پنهنجي حال تي ڳوڙها ڳاڙي رهيا آهن، انهن قديم ماڳن ۾ موهن (موهين) جو دڙو، آمري، ڪوٽڏيجي، ڀنڀور، رني ڪوٽ، برهمڻ آباد ۽ ٻيا کوڙ سارا ماڳ مڪان نظر ايندا. اهي عهد قديم ۾ تمام ترقي يافته ۽ وسندڙ هئا، مگر زماني جي ستم ظريفي سبب ميسارجي زمين دوز ٿي چڪا آهن. انهن ۾ لوهم جو دڙو به شامل ڪري سگهجي ٿو.
لاکين جو دڙو ربنواز راز ڄامڙو سنڌ جيتري سونهن ۽ سوڀيا جي مالڪياڻي آهي تيتري سندس جھولي قديم آثارن سان ڀري پئي آهي، انهن سمورن مان لاکين جو دڙو به هڪ اهم آهي. هي دڙو ڳوٺاڻي ۽ شهري ثقافت سان واسطو رکندڙ هزارين سال آڳاٽو قديم شهر آهي جنهن جي سڃاڻپ قديم شهر طور ٿي چڪي آهي. هي دڙو سکر شهر جي سائيٽ واري علائقي مان دريافت ٿيو آهي.
ڪوٽ مير محمد خان سنڌ جو تاريخي ماڳ غلام مصطفيٰ سولنگي ڪوٽ مير محمد خان - خيرپور رياست جي ميرن جي ساندار تاريخ جو هڪ مکيه باب- جنهن کي سنڌ جي تاريخ ۾ عام ڪري ۽ خيرپور ميرس جي تاريخ ۾ عام ڪري هڪ خاص اهميت حاصل آهي. هي ننڍڙو شهر خيرپور شهر کان ويهارو کن ڪلوميٽرن جي پنڌ تي ويسٽ فيڊر ابل واهه جي ڀرسان واقع آهي، هي شهر 1846ع ۾ ٽالپر خاندان جي هڪ بهادر ۽ عظيم فرد مير محمد خان ولد مير غلام حيدر خان ولد مير سهراب خان اول جو ٻڌايل آهي ۽ سندس ئي نالي سان منسوب ٿيل آهي، انگريزن کان اڳ سنڌ تي ٽالپرن جي حڪومت هئي جيڪا ٽن خاندانن ۾ ورهايل هئي.
ڪتي جي قبر خليل چانڊيو کير ٿر سنڌ ۽ بلوچستان جي وچ تي هڪ قدرتي سرحد آهي. ان پهاڙي سلسلي جو هڪ حصو ڪراچي تائين آهي، جڏهين ته هڪ حصو بلوچستان جي ضلعي خضدار سان ملي ٿو. ان جبل جي سب کان اوچي چوٽي جو نالو ڏاڙهيارو جبل آهي جيڪو سطح سمندرکان ۷۰۰۰ فٽ بلند ی تي آهي. ان عظيم الشان جبل تي هڪ وفادار ڪتي جي قبر آهي، جيڪا ڪتي جي قبر جي نالي سان مشهور آهي، پراڻي زماني جي ڳالھ آهي ته هڪ ڀيرو ان ڏاڙهيارو جبل تي هڪ بروهي قبيلي جو نوجوان پنهنجي ڪوڏر سان هڪ قبر کوٽي رهيو هيو، نوجوان ڏک ۾ ورتل هيو، اکين مان ڳوڙهن جا نير وهي رهيا هيس ۽ هو مسلسل ان قبر کي کوٽي رهيو هيو، قبر کوٽڻ کانپوء ان قبر مان هن ٻوري ۾ ويڙهيل هڪ لاش کوليو ۽ ان لاش کي ڳلي سان لڳائي مسلسل روئي رهيو، ڇو ته اهو لاش سندس وفادار ڪتي جو هيو، ڪتي جون اکيون بند ۽ جسم ساڪن هيس، جنهن ۾ زندگي جي ڪا به علامت موجود نه هئي، انهي نوجوان ڪتي سان ڀاڪر پائي، پيار ڪرڻ کانپوءِ ان کي ساڳي ريت با حفاظت قبر ۾ دفن ڪيو، اهو سندس معمول هيو، جڏهين به هن جي دل ڀرجي ايندي هئي ته ڪتي جي قبر کولي ساڻس پيار ڪري وري ان کي دفن ڪري ڇڏيندو هيو. ان ڏينهن هلڪو هلڪ...
وڪٽوريا ٽاور تواريخي اهڃاڻ س ب کوسو جيڪب آباد جو شمار انهن شهرن ۾ ٿئي ٿو جيڪي برطانيه سرڪار جي ڏينهن ۾ وجود ۾ آيا. خان قلات اول جي نالي سان هن ننڍڙي ڳوٺڙي کي ”خان ڳڙهه“ ڪوٺيو ويندو هيو ۽ موجوده ڪي جي اسڪول kindergarten school واري ميدان تي خان قلات جو قلعو هوندو هيو جتي ويهه پنجويهه فرد ڪچن گهرن ۾ رهندا هئا. خان قلات سياري جا ڏينهن خان ڳڙهه ۾ گذاريندو هو.
مـُهين جو دڙو سنڌو ماٿر جي تهذيب جو عظيم اهڃاڻ عيسيٰ ميمڻ انساني تاريخ جي سڄي سفر ۾ ٽي وڏيون تھذيبون ڳڻيون وڃن ٿيون.مصري تھذيب، سميري تھذيب ۽ سنڌو ماٿر جي تھذيب ٽنهي وڏين تھذيبن جي حوالي سان الڳ بحث ڪرڻ بجاءِ اسان صرف سنڌو ماٿر جي تھذيب تي بحث ڪنداسين ته آخرڪار هيڏي وڏي دنيا جي تھذيب تباهيءَ جي ڪنڌيءَ تي ڪيئن پھتي؟ پر ان کان به وڏو الميو اهو آهي ته، اسان هن تھذيب جي اڃان نالي جو تعين به نه ڪري سگهيا آهيون.دڙي جــو نـالـو: سرڪاري کاتي وارا سمجهن ٿا ته موئن جو دڙو ( Mound of Dead ) نالو ئي درست آهي، هو چون ٿا ته ”مئن جو دڙو“ غلطي سان ”مئن“ بدران ”موهن“ لکيو ويو آهي، ان جو صحيح اچار مهين جو دڙو ۽ ڪي مُهن جو دڙو چون ٿا. پر ٻنهي جي معنى آهي، مات ٿيلن جو دڙو. ڀيرو مل مهرچند آڏواڻي لکي ٿو ته سنڌي ۾ ماهو معنى ”خون يا ڪوس“، ڪٿي لٺ لڳي ۽ ماڻهو مري پئي ته چوندا آهن، ماهو ٿيو. ماهو جو ڌاتو سنسڪرت لفظ مش معنى ڪهڻ يا ناس ڪرڻ آهي. پراڪرت ۾ ان جو اُچار ”مهه“ ۽ سنڌي ۾ ”مهو - ماهو“. ان جو واحد ٿيندو ”مھي- ماهي.“ جمع ٿيندو ”مھن، ماهن پر مھين“ به چيو وڃي ٿو. انهيءَ پسمنظر ۾ ڏسبو ته مُھين جو دڙو...
ديبل يا ڀنڀور تاريخ جي نظر ۾ خدابخش بروهي موسمي، ماحولياتي تبديلين، زلزلن، سامونڊي طوفانن قدرتي آفتن، خدائي عذابن قومن ڳوٺن ۽ واهڻن وسندين کي تباھ و برباد ڪري ڌرتي جي نقشي تان مٽائي ڇڏيو آهي جنهن سبب ڪيترا ئي شهر، قومون ناس ٿي، صفحئه هستيءَ تان ميٽجي ۽ ميسارجي پنهنجو وجود ۽ تسلسل وڃائي ويٺيون آهن. اهڙين تباهين کي انساني اعمالن جو نتيجو چئجي ته ان ۾ ڪو وڌاءُ نه ٿيندو ڇو ته اهڙين ڪافي تباهين کي آسماني ڪتابن انساني اعمالن جو نتيجو قرار ڏنو آهي. ان جو مثال اسان طوفان نوح جي ذريعي نوح عليه السلام جي قوم جي بربادي، يا عاد، ثمود ۽ لوط عليه السلام جي قوم جي تباهي يا فرعون جي لشڪر سميت دريا ۾ غرق ٿيڻ يا نمرود ۽ سندس لشڪر جو مڇرن هٿان مرڻ، اهو سڀ عالم انسانيت لاءِ عبرت جو مقام آهي جڏهن ته ان کان سواءِ فاتحن پاران مفتوح قومن کي ماري انهن جي وجود کي ختم ڪرڻ يا انهن جي شهرن ۽ ڳوٺن کي لٽي ساڙي کين غلام بڻائڻ يا جلا وطن ڪرڻ هن ڌرتيءَ تي تباهي جا وڏا سبب بڻيا آهن.
فيض محل سنڌ جو پهريون ۽ آخري محل غلام مصطفيٰ سولنگي وقت جو وهڪرو پنهنجي رفتار سان وهندو رهي ٿو. وجود کان عدم جو سفر جاري آهي ۽ زندگي موت جي اونهائين ۾ لهندي ٿي رهي. وقت جي بي رحم ڀڀڙ ۾ زندگيءَ جون وڏيون وڏيون حقيقتون خاڪ جو ڍير ٿي وڃن ٿيون. پنهنجي وقت جا بادشاهه به زندگيءَ جا چار ڏهاڙا گذاري وڃي مٽيءَ ۾ آرامي ٿين ٿا. پر پٿرن ۽ مٽيءَ مان ٺهيل آهي محلات، قلعا ۽ عظيم الشان عمارتون ڌرتيءَ جي سيني تي باقي رهجي ٿيون وڃن، جتي گذريل وقتن ۾ بادشاهن جي شان، ڀڀڪي ۽ جاهه و جلال واسو ڪيو هيو. اهي جهروڪا ۽ بالوڪونيون وڃي سلامت رهن ٿيون، جتي شهنشاهن جو رعب ۽ عظمت ساهه کڻندي هئي. انهن مورچن جا نشان باقي رهجي ٿا وڃن، جتي وقت جي بادشاهه جا سپاهي سندس تحفظ لاءِ هر وقت چؤڪس ويٺا هوندا هئا. ڪڏهن ته هوائون به انهن جي اکين جي اشارن سان هلنديون ۽ بيهنديون هيون.
ساڌ ٻيلو غلام مصطفي سولنگي سکر، ايڪيهين صديءَ جو جديد شهر، جيڪو پنهنجي سونهن ۽ سوڀيا ڪري ملڪان ملڪ مشهور آهي. هي اهو شهر آهي، جنهن جي ڌرتي سنڌ جي صدين جي تاريخ جي گواهه پئي رهي آهي. سنڌ جي تاريخ جي هڪ ڌارا سنڌو درياءَ جي صورت ۾، هن شهر سان گڏگڏ وهي رهي آهي. هن شينهن درياءَ ۾ سکر جي ويجهو ۽ بکر جي اولهه ۾ هڪ ٻيٽ آهي، جنهن کي ”ساڌو ٻيلو“ چيو وڃي ٿو. هن ٻيٽ ۾ مشهور ۽ تاريخي مندر موجود آهي، جيڪو بابا بنکنڊي چنڊ شرما ٺهرايو هيو. پاڻ ۱۸۰۳ ع ۾ پنهنجو اباڻو ملڪ نيپال ڇڏي اچي روهڙيءَ ۾ آباد ٿيو ۽ پوءِ وري ويهن سالن بعد هن ٻيٽ تي اچي هي شاندار مندر ٺهرايو هئائين، جنهن جي تاريخي لحاظ کان تمام گهڻي ۽ اهم حيثيت پئي رهي آهي.
ستيارو شڪر ڍنڍ وارو محلات ۽ فتح آباد وارو ماڳ ماڻڪ ملاح سنڌ جي پوري وچ واري زرعي ۽ پاڻياري علائقي ۾، سڪرنڊ جيترو قديمي ۽ آڳاٽو شهر سڏجي ٿو اوترائي هن علائقي جا، تاريخي ماڳ ڍنڍون، ڍورا ۽ درياهي زندگيءَ، جا رستا مانُ لهڻن ٿا. شڪر ڍنڍ ڪولاب: هن پاڻياري علائقي ۽ ٻيٽارين تي وسندڙ زندگين واري سرزمين ۾ سڪرنڊ هڪ اهڙي آستاني جو نالو هيو ۽ آهي جيڪو سڪرنڊ واري قديمي دڙي واري شهر کان وٺي پنهنجي وسيع ايراضيءَ ۾ سڪرنڊ جي نالي سان پڪاريو ويندو هيو ۽ وڃي ٿو. اهو نالو انهن لوڪن آڏو به گهڻو پراڻو ۽ آڳاٽو هيو جن سڪرنڊ جي وسيع سرزمين جي ارد گرد ۾ ڍنڍون، ڍورا ۽ ٻيٽاريون به ڏٺيون جنهن ڪري ڪلهوڙا دور جي مير علي شير قانع کي پنهنجي ڪتاب “سالڪان طريقت” فارسي قلمي عڪس برتش ميوزيم برطانيه صفحي 218 تي مخدوم ساند جو ذڪر هن طرح ڪرڻو پيو ته “ملان ساند بزرگي معروف وقت، مدفنش، قرب کولاب، سکرند، زميني وسيع بنامش نامي اولادي کثير دارد”.