سنڌ جا شھر ۽ ڳوٺ

جوڻاڻي جَناني Junani - هڪ قديم وساريل شهر تحقيق ۽ تعارف: ڊاڪٽر علي اڪبر اسير قريشي جوڻاڻيءَ جو قديم تاريخي شهر، سنڌ صوبي جي ضلعي لاڙڪاڻي جي تعلقي وارهه ۾ هڪ قديم ۽ سهڻو شهر ٿي گذريو آهي. هيءُ شهر سنڌونديءَ جي اوڀر ڪناري تي آباد ۽ وڻندڙ هيو. هن وقت موجوده وهڪري کان گهڻو اولهه طرف واقع آهي. ”هن درياهه جو بنياد سنڌودرياهه جا وهڪرا آهن، جيڪي اولهه کان اوڀر طرف پيٽ مٽائيندا رهيا آهن. جڏهن ”جهڪر جو دڙو“ ۽ ”لوهم جو دڙو“ آباد هئا. تڏهن درياهه انهن جي اولهه طرف وهندو هئو. هن زماني ۾ اهي دڙا خود درياهه جي اولهه ۾ آهن ۽ اها جاءِ وقوع جي تبديلي هنن دڙن جي تباهيءَ جو واضح سبب آهي.“ (صديقي- ۵۱ - ۱۹۹۶ ع) سنڌودرياهه جي وهڪرن بابت هڪ الڳ مضمون ۾ بيان ڪيو آهي، هتي اهڙي ذڪر ڪرڻ جي ضرورت نه آهي. مٿئين احوال جي آڌار تي چئي ٿو سگهجي ته سنڌو درياهه پنهنجا پاسا مٽائيندو رهيو آهي. جنهن جي ڪري ڪي شهر ڦِٽندا ويا ته ڪن جو وري نئون بنياد پيو. اهڙن شهرن جي اُسرڻ ۽ برباد ٿيڻ جو سنڌودرياهه ئي جوابدار آهي. ”سنڌ جون بستيون پراچين دور کان وٺي سنڌونديءَ جي سهاري آباد پَئي ٿيون آهن. ۽ انهي موجي درياهه جي ر...

پاٽ شھر منظور علي چنه پاٽ شريف پراڻو شھر آھي جتان مغل شھنشاھ ھمايون شادي ڪئي، حميده بانو بيگم سان..! پاٽ جو مشھور ڳوٺ، مھراڻ جي ساڄي ڪپ تي، دادوءَ جي شھر کان ارڙھن ميل اتر طرف، درياھ ۽ دادو ڪئنال جي بندن جي وچ ۾، ھڪ ھيٺائين علائقي ۾ آباد آھي. پاٽ شريف جي پراڻي دور ۾ پنجھتر سيڪڙو لکيل پڙھيل جو ھوندو ھو، جڏھن ته باقي ھر ھنڌ پندرنھ کان سورنھ سيڪڙو لکيل پڙھيلن جو ھوندو ھو.

ڀِرائيءَ جو دڙو تيزيءَ سان تباھ ٿيندڙ علي رضا قاضي ساهتي پرڳڻي جي شهر ٺارو شاهه کان اوڀر پاسي، هڪ ڪوهه پري، دليپوٽا- مٺياڻي روڊ تي موجود ڀرائي جو دڙو، قديم سنڌ جو شاندار يادگار آهي. جيڪڏهن هن دڙي کي ساهتي پرڳڻي جو ماضي بعيد ڪوٺيو وڃي ته به وڌاءُ نه ٿيندو. جيتوڻيڪ هن دڙي جي قدامت بابت ڪو به آرڪيالاجيڪل ثبوت ناهي. ڇاڪاڻ ته هن کي ڪنهن کوٽي اهڙي ڪوشش به نه ڪئي آهي، پر اندازو ڪري سگهجي ٿو ته هي دڙو موهن جي دڙي جيترو ئي پراڻو هوندو! ها، ايترو سو آهي ته ان جو موجوده نالو ڪجهه صديون اڳ پيو هو، يا دڙي جو نالو مختلف وقتن تي تبديل ٿيندو رهيو آهي.

ڪراچي اوڀر جي ملڪه - جتي نه جگنو آهن، نه پوپٽ! الطاف مجاهد گهر جو تعلق هوندو آهي گهرڀاتين سان. فرد جيڪڏهن لائق آهي ته جهوپڙي به جنت مثل هوندي آهي ۽ جي لائق ناهي ته محل به ناقابلِ احترام. ڪراچي سنڌ جي دل، ملڪه اوڀر، هڪ زماني ۾ سردار واحد بخش ڀٽو، شاهنواز ڀُٽو جي لاءِ ڪراچيءَ ۾ گهر خريد ڪيو ته باقاعده تعارفي تقريب منعقد ڪئي. ڪجهه ڏهاڪا اڳ تائين ڪراچي ۾ آباد سياسي شخصيتن جون رهائشگاهون بهار جو لطف ڏينديون هيون. پير پاڳاري جو اسٽيڊيم روڊ تي ڪنگري هائوس، جتي سياستدانن ۽ صحافين جي روز مجلس لڳندي هُئي ۽ محفل منعقد ٿيندي هُئي. سمرسٽ اسٽريٽ تي ماسٽر هائوس، جتي مولانا نوراني مخصوص انداز ۾ دعوت جو اهتمام ڪندو هو. خيابان شمشير ڊفينس جو جتوئي هائوس جيڪو غلام مصطفيٰ جتوئي جي ڪري آباد رهندو هو ۽ نائن زيرو جتي صدر، وزيراعظم، شهر جا اُمراء ۽ سفارتڪار ايستائين جو ننڍا وڏا سياستدان باقاعدگيءَ سان ايندا رهندا هُئا. آفاق احمد جي مهاجر قومي موومينٽ جو بيت الحمزه، اصغر خان جي تحريڪ استقلال جو فريسڪو چوڪ تي، جمعيت علماءِ پاڪستان جي رضا لائبرري جي مٿان ٺهيل آفيس به شهر ۾ سياسي فعاليت جي علامت هُئي. اُ...

گمناميءَ جي ور چڙھيل ٽنڊو الھيار جو قلعو عزيز ڪنگراڻي ٽنڊي الهيار وارو قلعو ۽ شهر مير الهيار خان ثاني تعمير ڪرايو هو. مير الهيار ٽالپر ثاني ماڻڪاڻي ٽالپرن مان هو. مير ماڻڪ خان جو پونئير ماڻڪاڻي ٽالپر سڏجڻ ۾ آيو. دراصل مير ڪلهوڙا حڪمرانن جا سپهه سالار هئا. ميان نصير محمد ڪلهوڙي جي وقت ۾ ڪاڇي جي علائقي ۾ اول ڊرگهه هيٺين ۾ آباد هئا. ان کا پوءِ گاج نئي ويجهو ڊرگهه مٿين ۾ رهائش پذير ٿيا جيڪا هاڻ ڊرگهه پراڻي سڏجي ٿي. باراني واهن يا نئين جي پاڻي جي وهڪرن سبب ڊرگهه پراڻي پائجڻ لڳي ته ان کي خيرآباد چئي ڊرگهه نئين جو ڳوٺ ٻڌايائون. اڄ به تعلقي جوهي جي ڪاڇي واري علائقي ۾ ڊرگهه نئين وارو اهو ڳوٺ موجود آهي. هيءُ ڳوٺ هاڻ ڊرگهه بالا جي نالي سان صفحه هستي تي موجود آهي. ڊرگهه بالا ۾ به ميرن جو ٺهرايل ڪوٽ زبون حال ۾ موجود آهي. هيءُ ڪوٽ غالبن مير ماڻڪ خان جوڙايو هو. ڊرگهه بالا ڀرسان مير الهيار خان اول جو تاريخي قبرستان پڻ آهي جنهن ۾ مير سليمان عرف مير ڪَڪو (ڳاڙهن يا ڪَڪڙن وارن وارو) ۽ سندس پٽ مير ماڻڪ، مير ڇٽو، مير ٺارو، مير سائينداد کان سواءِ مير ماڻڪ جو پٽ مير الهيار خان اول ۽ سندن ٻيا گهر ڀاتي پ...

تِلاشاھ جي تباھ ٿيندڙ تاريخ استاد لغاري بزرگ تِلاشاھ وارو ماڳ مڪان ۽ قبرستان، ضلعي سانگھڙ جي شهر ڪنڊياريءَ کان اولھ طرف، نئين آباد کان ڏکڻ ۽ پاٽويون شهر جي ويجھو موجود آهي. بزرگ تِلاشاھ جي باري ۾، ڪنهن به قسم جي بنيادي ۽ معقول معلومات ملي ڪو نه سگھي آهي. صرف ايترو ٻڌايو وڃي ٿو، ته هي بزرگ بخارا مان آيو هو ۽ هتي اچي سڪونت اختيار ڪيائين. ڪهڙي سن يا ڪهڙي دور ۾ آيو؟ يا سندس پونئرن جو تعلق ڪهڙي قبيلي ۽ خاندان سان هيو؟ ته اهڙي قسم جي ڄاڻ ڏيڻ کان، هتي جا رهواسي ۽ خدمتگار، ڪُلي طور تي قاصر آهن. اندازو آهي ته هيءُ بزرگ يارهين صدي هجريءَ ۾ هتي آيو هوندو. گرامر موجب “تِلاشاھ” اسم خاص آهي، جيڪو ٻن لفظن جو گڏيل مجموعو آهي، يعني “تِلا” + “شاھ”. “تِلا” عربي ٻوليءَ جو لفظ آهي، جنهن جي لغوي معنيٰ آهي، تِلاوت يا تلاش وغيره. “شاھ” فارسي ٻوليءَ جو لفظ آهي، جنهن جي لغوي معنيٰ آهي، بادشاھ، حاڪم يا وڏو وغيره. ٻنهي لفظن کي ملائي، هڪڙو لفظ ٺاهبو، ته ان جي معنيٰ ٿيندي، “تِلاوت ڪرڻ جو شاھ ڪاريگر.