پاٽ شھر

پاٽ شھر

منظور علي چنه

پاٽ شريف پراڻو شھر آھي جتان مغل شھنشاھ ھمايون شادي ڪئي، حميده بانو بيگم سان..!

پاٽ جو مشھور ڳوٺ، مھراڻ جي ساڄي ڪپ تي، دادوءَ جي شھر کان ارڙھن ميل اتر طرف، درياھ ۽ دادو ڪئنال جي بندن جي وچ ۾، ھڪ ھيٺائين علائقي ۾ آباد آھي.

پاٽ شريف جي پراڻي دور ۾ پنجھتر سيڪڙو لکيل پڙھيل جو ھوندو ھو، جڏھن ته باقي ھر ھنڌ پندرنھ کان سورنھ سيڪڙو لکيل پڙھيلن جو ھوندو ھو.

آمريڪا جي نارٿ ڪيرولينا يونيورسٽيءَ جو پروفيسر ڊاڪٽر جان ھنگمن ان ڳالھ کان متاثر ٿي ۱۹۵۷ع ۾ ھن شھر جو دورو ڪيو ۽ چئي ڏنو ته؛ ”ھي ڳوٺ علمي بيابان ۾، ھڪ خيابان وانگر پيو محسوس ٿئي“

ياد رھي ته اھو پروفيسر، پاٽ شھر ۾ ٻه مھينا رھيو ھو ۽ ان دوران پاٽ ڳوٺ تي مضمون لکيائين. جيڪي ڪتابي صورت ۾ نيو يارڪ ۾ ڇپجي چڪا آھن. ڪتاب جو نالو ۽ عنوان آھي؛ ”مغربي پاڪستان جا ٽي ڳوٺ“

پاٽ ڳوٺ جو پراڻو نالو ”پاتر“ يا ”پاتري“ آھي. اھڙو حوالو، تاريخ معصومي ۾ به ملي ٿو.

پاٽ شھر مان مغل شھنشاھ ھمايون جي شادي ۹۴۸ ھ ۾ حميده بانو بيگم سان ٿي ۽ ۹۸۲ ھ ۾ مرزا ڪامران جي شادي مرزا حسن جي ڌيءَ حسنا بيگم سان به ان ئي شھر پاٽ ۾ ٿي.

ان شاديءَ ۾ ”پاٽ پرڳڻي“ جو مرڪز، کيس ڏاج ۾ ڏنو ويو. اھو شھر زرخيز ھيو، باغن ۽ مڪمل ميون سان.

پاٽ شريف جو اوج ھيو، ارغون، ترخانن، ۽ مغلن جي وقت. پر جڏھن کان نادر شاھ جو وقت آيو ته ھي شھر به ويو ڦٽندو، جنھن جو ھاڻي وڃي نالو رھيو آھي.

پاٽ شريف ۾ چئن خاندانن جو وڏو اثر ۽ اقتدار رھيو آھي. جيڪي آھن؛ صديقي، انصاري، جوڻيجا ۽ چنا.

افسوس اھو آھي ته جنھن شھر عظيم فرد پيدا ڪيا، ملڪ کي اعليٰ آفيسر ڏنا، جن مان ڪي يورپ ھليا ويا ته ڪن اھو ڳوٺ ڇڏي، ٻيا شھر آباد ڪيا ته وري پٺ ورائي نه ڏٺو ته پويان اسان جو عظيم ورثو/ ڳوٺ، ڪھڙن حالن ۾ آھي. ڪيئن ويران ٿي ويو، اھو ڳوٺ.

اڄ ھن شھر جي اھا حالت آھي جو نه پڪو رستو آھي، نه بنيادي سھولت. جنھن شھر، ستر کان پنجھتر سيڪڙو لکيل پڙھيل فرد ملڪ کي مھيا ڪيا، اھو شھر، اڄ يتيمن وارو ڏيک ٿو ڏئي.

جنھن پاٽ شريف علامه آءَ آءَ قاضي، نورالدين صديقي، ڊاڪٽر علي احمد قاضي، غلام نبي قاضي، اي جي اين قاضي، مولانه شفيع صديقي، علي بخش چنه، عبدالله چنه، محمد يوسف جوڻيجو، حڪيم خير محمد جوڻيجو، بيگم خميساڻي، مسز زھرا انصاري، امداد حسين جوڻيجو ۽ اھڙا گھڻا معتبر پٽ ڏنا پر انھن ان شھر کي وري اک ورائي به نه ڏٺو.

(ڪجھ مواد ورتل ڪتاب سنڌ جي تاريخي شھرن جي تاريخ)