ٺلھ لالو رائنڪ - عزيز ڪنگراڻي

ٺلھ لالو رائنڪ

عزيز ڪنگراڻي

ٺلهه ٻڌ ڌرم جي عبادت گاهه آهن، جيڪي مذهبي طور مقدس ليکيا وڃن ٿا. سنڌ ۾ ٻڌمت موريا گهراڻي جي حڪمران اشوڪا يا آسوڪا جي دور ۾ اٽڪل ۳۲۲ قبل مسيح ۾ پکڙيو. اشوڪا ٻڌ مت کي وڏي هٿي ڏني. اشوڪا جي زماني ۾ ٻڌ ڪانفرنسون ٿينديون هيون، جن ۾ سنڌ جا ڀڪشو به شريڪ ٿيندا هئا. موريا گهراڻي کانپوءِ سنڌ تي راءِ گهراڻو اٽڪل ۴۵۰ع کان حڪمران رهيو، جيڪو پڻ ٻڌ مت جو قائل رهيو. لڳ ڀڳ ۶۳۱ع ۾ چچ برھمڻ گهراڻي جي حڪومت جو پايو رکيو پر سنڌ ۾ ٻڌ ڌرم رهيو. چچنامي موجب برھمڻ گهراڻي جي حڪمران راجا ڏاهر جي دور ۾ سنڌ ۾ ٻڌيا پرڳڻو هو، جيڪو سيوهڻ کان ويندي اتر طرف لڳ ڀڳ سبي واري علائقي تائين قائم هو. سنڌ ۾ ٻڌ ڌرم ثانوي حيثيت ۾ عرب دور کان سومرا دور تائين رهيو. ايم ايڇ پنهور موجب ٻڌ ڌرم سنڌ ۾ ۱۳ صدي عيسوي تائين رهيو. لاڙڪاڻي يا هاڻ شايد قمبر- شهدادڪوٽ ضلعي ۾ ٻڌ هن وقت ذات به آهي.

سنڌ ۾ سنڌو درياهه جي ٻنهي پاسي ٻڌ ڌرم جا آثار ۽ ٺلهه موجود آهن. سنڌو درياهه جي ساڄي ڪناري سان دادو ضلعي کان وٺي لاڙڪاڻي، قمبر - شهدادڪوٽ، ڪشمور -ڪنڌڪوٽ ۽ جيڪب آباد ضلعن ۾ ٻڌ ڌرم جي ٻين آثارن سان گڏ ٻڌ ڌرم جا ٺلهه به موجود آهن، جيڪي هن وقت نظر اندازي جو شڪار آهن. هنن ٺلھن بابت ڪجهه محققن جا ڀوڳ جهڙا رايا آهن ته عام ماڻهو به سندن انهيءَ راءِ کي اهميت ڏين ٿا. انهي راءِ پٺيان مذهبي سوچ جو عمل دخل آهي يا وري انگريز سرڪار جي باقيات جو اثر آهي. انهن محققن جي راءِ آهي ته اهي ٺلهه نه پر آڳاٽن رستن تي انگريزن پاران ٺهيل واچ ٽاور يا روشني جا مينار يا راهه ڏسڻا آهن، انهن تي رات جي وقت باهه ٻاري ويندي هئي ته قافلا نه ڀلبا هئا. ڪن جو وري اهو خيال آهي ته انهن تي حڪمران خاص طور انگريز سرڪار جا ڪارندا ويهي علائقي تي ڪرڙي نظر رکندا هئا. ٺلهه جي جڳهه يا محل وقوع کي ڏسبو ته آهي سڀ ٺلهه هڪ رستي سان ناهن. وڏي ڳالهه ته ٺلهه کيرٿر جابلو سلسلي ۾ جبلن اندر به ٺهيل آهن جيڪي رستن سان نه آهن. اهي قديم بستين ڀرسان تعمير ٿيل آهن. جبلن ۾ جبل جون وڏيون چوٽيون هوندي، چوڪي يا ڪرڙي نظر لاءِ ٺلهن جي ضرورت ڪيئن پئي. تفصيل لاءِ “ڪاڇو هڪ اڀياس” ۽ “اي گلمپس ان ٽه هسٽري آف سنڌ” ڪتاب پڙهڻ گهرجن.

ٺلهه لالو رائنڪ به ٻڌ ڌرم جي عبادت گاهه آهي. هيءُ ٺلهه به ايترو ئي قديم آهي جيترا سنڌ ۾ ٻيا ملندڙ ٺلهه قديم آهن. هيءُ ٺلهه ضلعي قمبر- شهدادڪوٽ جي تعلقي وارهه جي ڳوٺ لالو رائنڪ کان اٽڪل ڏيڍ ڪلوميٽر جي مفاصلي تي واقع آهي ۽ بي ڌياني جي ور چڙهيل آهي. ٺلهه اوچائي ۾ اٽڪل ۲۵ کان ۳۰ فوٽ آهي. هن ٺلهه جو گولائي وارو گهيرو ۳۰ فوٽ ٿيندو. ٺلهه جي چوٽي سر ڪرڻ لاءِ ٺلهه کي اتر طرف کان ڏاڪڻ جا نشان معلوم ٿيڻ ٿا جيڪي هاڻ بلڪل اڻ چٽا رهجي ويا آهن. مطلب ته ٺلهه جي ڏاڪڻ جا نشان ميسارجي ويا آهن.

ٺلهه لالو رائنڪ جو چوٽي کان هيٺ وچ وارو حصو کوهه نما پڪ سرو جوڙيل آهي. دادو ضلعي جي جوهي تعلقي جي ٺلهه ڳوٺ واري ٺلهه ۽ هيرو خان واري ٺلهه جي اڏاوت به لڳ ڀڳ ساڳي ٺلهه لالو رائنڪ جهڙي آهي. ٺلهه هيرو خان ۽ ٺلهه لالو رائنڪ جي اڏاوت ۾ ڪو فرق ناهي. ٺلهه لالو رائنڪ جي اڏاوت ۾ ڪچيون ۽ پڪيون سرون ڪم آيل آهن. سرون ڊيگهه توڙي ويڪر ۾ وڏيون آهن. ٺلهه لالو رانئڪ ۾ ٺلهه هيرو خان وانگر ونگ تي جڙيل هڪ اهڙي اڏاوت آهي جيڪا ٺلهه جي اتر ڏکڻ آرپار آهي. اها اڏاوت ڪنهن ڀڪشو يا ڀڪشوڻي جي ويهڪ جي جاءِ لڳي ٿي. هن ٺلهه کي ساريالي فصل سبب سم وغيره جو سيڄ گھيريل آهي. جتي موهن جو دڙو نڌڻڪائپ جو شڪار هجي اتي ٺلهه لالو رائنڪ جي تاريخي ورثي جي محفوظ ڪرڻ جي ڇا ڳالهه ڪجي؟